تورك وآذربايجان خلق ادبياتيندا

اوشاق و اوشاق فولكلوري

بير خلقين بير آرايا گتيرديكلري مادي و معنوي كولتورلريني موعين مئتودلارلا و يغجام بير شكيلده پوتلي

حالده اولدوقي آغيز ادبياتلاري آدلانان بوتون يارادجيقلارينا فولكلور دئيلير.ساده ديلله دئمك اولاركي

فولكلور خلق بيلگيسي و ائل بيلگيسي و ياراديجليقيدير.

تورك خلق آغيزادبياتي يا تورك فولكلوري دونيانين ان زنگين و چئشيتلي و گئنيش ساحلي فولكلوروندا سايلير و زنگينليگي اوقدر دير كي بير توكنمز خزينه يه بنزري واردير

.تورك فولكلوري خزينه سي وگئنيشليقيني بوجورايزاه ائيلمك 

اولار كي بو خزينه ني پوتلاماق اوچون بوتون تورك اولوسي بير آرياتوپلانمالي تا بو بويوك كولتوربير

آرايا گلسين .بو خالقين تاريخ بويي امگيله و ياراديجيقلاريله الده ائدليب ،آغيزلاردان آغيزلار و سينه دن سينه يه و

نسيللردن نسيللره بوتون گئچميشدكي آيدين و اولو آنا- بابالارميزين فيكيرلريني اورتايا قويان بو اينجه صنعت

ياديگارلاري بيزه گليب چاتيب .

بو آرادا بيزلره ده بير بويوك سورونلولوق بيراخيبديلار كي بو اينجه صنعت خزينه سين قوروماق و گلجك نسيللره

تاپشيرماق بيزلره بير قورئو و بير بويون حقي اولاراك گركير كي اليميزدن گلن قدر اوني قوريوب و گلجك نسيللره

تاپشيراق. خالق ادبياتي و فولكلوري بير بويوك و كوكلي آغاج بنزمكددير؛خالقين ياراديجيقيله بسلنيب ،بويويوب و

بوداقلانيب اوز ياپراقلاريله و گولي چيچكلي بير گوزل و گوركملي خالق هنرينين دوغال اينجه صنعتي كيمي اورتايا

چيخيبدير.

بو آغاج كوكلي و يوغون بير گووده اوستونده مينلرجه بوداقي بسلمكددير،هر بوداق اوزي يوزلرجه دالا و هر داليندا

يوزلرجه ياپراقي بولونماقدادير.بو آغاجين يوغون بوداقلاريندان بيريسيده اوشاق و اوشاق فولكلورودور كي دئمك اولار

تورك فولكلورنون بير – ايكي دالين چيخديكدان سورا بوتون دالاريني و قوللاريني گورمك ممكوندور.

عاليملر طرفيندن فولكلور دالاري يازيلي ادبيات كيمي اوچ ادبي قولا آيريلماقدادير :ليريك؛ائپيك؛دراماتيك آدلاريله

تانينير.

ليريك و ائپيك قولاري دراماتيك قولاردان و نوعوندان چوخ گورنمكددير .ليريك نوعوندا :ماهنيلار ،نغمه لر

،سايالار،اوخشامالار،يانيلتماجالار،تاپماجالار ؛لايلايلار؛عزيزلملر يئر آلماقدادير.ائپيك نوعوندا:ميتلر،ناغيلار؛ داستانلار

،افسانه لر،داستانلار،آتاسوزلري،دئيملر، لطيفه لر ،و مثللر يئر آليبديرلار.دراماتيك نوعوندا دا شبئهلر،كوكلالار،تياترو،

نمايش،و اويونلار،ايلنجلر،عنعنه لر و رسيملرو دبلردن آداپارماق اولار.

اوشاق فولكلورودا عين باشقا فولكلور دالاري كيمي بو اوچ قيسما بولمك اولاركي بونلارين اوزوده ايكي قولا و

يارادليش قايناقينا بولونمكددير.يعني بير نجي قيسم بويوكلرين طرفيندن اوشاقلارا گوره ياراديلان فولكلور و ايكينجي

قيسيم كي اوشاقلارين اوزياشلارينا گوره يارانيبدير. بويوكلرين ياراديلان اوشاقلار گوره ياراديقلاري فولكلور

دالاريندان لايلايلاردان و اوخشامالاردان و يا نازلامالاردان آدآپارماق اولار كي بويوكلرين اوشاقلارا گوره اوز

دويغولارني و اونلار بسلديكلري اونمي و سئوگيلرينين بير گوسترگسي سايلير.

اوشاقلارين اوزلرينه گوره ياراديقلاري فولكلور دالارينداندا اوشاق اويونلاري، سايالار و ايلنجلر و سوزلي و حركتلي

بير چوخ و چئشيدلي اوشاقليق ياشلارينا گوره يارادجليقلاريندان اورتايا چيخيبدير.اگرچه بونودا خاطيرلاتماق گركليدير

كي اوشاق فولكلورونون يارانماسيندا هم بويوكلرين و همده اوشاقلارين رولي وارديريعني اوشاق فولكلوري تكجه

اوشاقلارا آييت اولمايبدير بلكه بويوكلرين اوشاقلارا گوره گونولرينده بسلديكلري دويغولاريني و تربييه لرينده ايشلنن

ماتريالارديلار.بو آرادا چاليشماميز بوجور اولاجاقدير كي بو ايكي بولومي بير بيريندن آيريب هر نوعي آيري –آيري

آراشديرماقا چاليشاق. بويوكلرين اوشاقلارا گوره ياراديقلاري بير چوخ فولكلور بولومي واردير كي اونلاري

بير-به-بير آشاغيدا آد وئرلير:

۱. سانامالار و كيچيك اوشاقلارا اوخونان شعيرلرو اويونلار

۲. اوشاق ديلي

۳. سينامالارو اوشاقا گوره اينانجلار

۴. عنعنه و دبلر

اوشاقلاردا اوز ياراديجيقلاريله بير آز بويا باشاچاتديقلاريندا بير چوخ فولكلور ساحه لري واردير كي اونلاري بوجور سيرالاماق اولار:

1. ساتاشمالاروجينلتملرو دولامالار

۲. يانيلماجالار

۳. قوشماجالارو سايالار

۴. اوشاق اويونلارو ايلنجلر

 

بويوكلرين اوشاقلارا گوره ياراديقلاريفو ل ك لو ر

۱. كيچيك اوشاقلارا اوخونان شعيلرو اويناماقلار

بو ساحه اوشاقين دوغولدوقي گوندن بري باشالياراق اوشاقين بويودوگونه قدر سورمكددير و ياش بيچيمينه گوره آيري

بولوملره آيريلير.يعني اوشاقين دوغولدوقي گوندن لايلالارلا باشلايان شعيرلربويودوكجه نازلاملارا و اوخشامالارا بدل

اولماقدادير . بو آرادا آنالارين وبويوكلرين اوشاقلارلادا بير چوخ اويوندا اوخونان شعيرلر واردير كي بوساحده يئر

توتماقدادير. بو شعيرلري بئشيك نغمه لريده آدلانديريلار.

 

 

 

لايلالار:

آنالارين اوشاقلاراوچون ياراديقلاري ان دويغوسال و ايچريكلي حيسلريني گورسدن اوشاقلارين ياتيرديقلاري زمان

سويلنن و اوخونان شعيرلر ديلر كي فورم بيچيمينده باياتي كيميدير،تكجه مضمون يونوندن بير-بيرلريله فرقلري واردير

.مثلا باياتيلارين بير چوخونون باشلانيش قيسملاري "عزيزيم"؛"من عاشيق"و يا "عاشيغيم"سوزلريله باشلانيرسا

"سوزلريله باشلاماقدادير.بو آرادا بير چوخ سوزده ميصراعلارين سونوندا تكرار اولنور .

لايلالار "لايلاي"و يا " لاي لاي دئديم

لاي لاي بالام لايلاي 􀂙

كورپم لاي لاي آ لايلار

بالام لايلا آ لايلا

گولوم لايلا آ لايلا

لاي لاي منه قالان لايلاي

شيرين ديللي بالام لايلاي

لايلالارين اوخونوشلاري شكليده چوخ حضين بير حالده اولاراك بير يوخي گتيرن هاوايلا دولدور كي آنالار اوشاقلاري

قيچلاري اوسته ويا بيشيكلرده اويوتدوقلاري اوشاقلارينا گوره سسلنديريلر.

لايلارين سايسي باياتيلارتكين دئمك اولار سايسيزدير وبوگون يغجام بير شكيلده بيرارايا گتيريمك چوخ چتين بير ايش

سايلير.آرا- سيرا بير چوخ آذربايجان فولكلورچي طرفيندن توپلانان لاي لايلار وارديراما گئنه بير چوخ لاي لاي

يازيماميش شكيلده ديللرده دير.آشاغيدا گتيريلن لاي لايلاربو ساحنين اورنكلريندندير:

 

لاي لاي بئشييم لايلاي 􀂙

ائويم ،ائشييم لايلاي

سن گئت شيرين يوخويا (سن يات ،يوخون آل گينن)

چكيم كئشييين لايلاي

لاي لاي دئييم بويونجا                           لاي لاي جانيم قورباني 􀂙

باش ياسديقا قويونجا                              ائل لاي لايين قورباني

پارداخلان قيزيل گولوم                          سن گئت شيرين يوخويا

اييله يليم دويونجا                                 اولوم جانين قورباني

لاي لاي دئديم ياتاسان 􀂙

قيزيل گوله باتاسان                                لاي لاي دئديم جان دئديم

قيزيل گول كولگسينده                               يوخودان اويان دئديم

شيرين يوخو تاپاسان                               سن يئري بير من باخيم

بالام لايلاي، آ لايلاي                                  اولوم بويون قورباني 􀂙

كورپم لايلاي ،آ لايلاي                               لاي لاي دئديم ائللردن

لايلاسي درين بالا                                        عطير دولو گوللردن

يوخوسو شيرين بالا                                            اللاه اوزي ساخلاسين

تانريدان عهديم بودور                                          گلن آيلار – ايللردن

گوروم تويون بالا

بيزيم يئرلر قالين مئشه                                      لاي لايين بير قوش ايدي 􀂙

تاختيندا اوتور هميشه                                         ديوارا قونميش ايدي

آرانيندا گول بستيم                                             ال اوزاديم توتماقا

يايلاقيندا بنووشه                                              ملكلر توتموش ايدي

گولوم لايلا،آ لايلا!

بالام لايلا آ لايلا! آلاي لاي                                              گولوم لاي لاي

لاي لا ائديم ياتينجا گولوم                                          بولبولوم لاي لاي 􀂙

گوزله رم آي باتينجا                                                بويو سنين كولگنده

گوزومه شيش باتيرام                                             منده بير گولوم لاي لاي

سن حاصيلا يئتينجا

لاي لاي ائديم ياتاسان                                         لاي لاي آگولوم لاي لاي 􀂙

قونچه گوله باتاسان                                               آييم اولدوزوم لاي لاي

قونچه گولو دالدان اولسون                                     سن حاصيله چاتين جا

كناريندا ياتاسان                                                  هر دردي دوزوم لاي لاي

لاي لاي چالام اوجادان 􀂙

سسيم گلير باجادان

آللاه سني ساخلاسين (سني مولام ساخلاسين)

چيچك دن قيزيلجادان

لاي لاي چالام آديوا 􀂙

علي يئتسين داديوا                                                         بالام گئدر ياتماغا

علي دادا چاتاندا                                                           بويويوب بوي آتماغا

منيده سالاسان يادا                                                        صبح يوخوسي شيريندي

لاي لايين سسي گلير                                                       قييمارام اوياتماغا 􀂙

ياتار يوخوسو گلير

اوزاق اوزاق يئرلردن                                                           لاي لاي بالام گولوم سن

بالامين دايي سي گلير                                                              گولوم سن بولبولوم سن

آلچالار آي آلچالار                                                                 باغچانين گوزل گولو 􀂙

آلچالار كامانچالار                                                                 سوسنيم سونبولوم سن

لاي لايووي من چالام

اوزگلر يامان چالار                                                                 لاي لاي داغدان گلن وار

لاي لاي دئدي اوجادان                                                           داغدان چوله ائنن وار 􀂙

اونوم چيخدي باجادان                                                              عمين- آتان - قارداشين

سني تانري ساخلاسين                                                                بيرده قين آنام وار

چيچك دن قيزيلجادان

لاي لاي دئديم ياتينجا 􀂙

گوزلريمه آي باتينجا

جانيم زينهارا گلدي (جانيم دوداغا يئتدي)

سن حاصيلا چاتينجا

لاي لاي دئديم ياتاسان                                                                لاي لاي آقام بالاسي 􀂙

قيزيل گوله باتاسان                                                                    گوزمون آغي- قاراسي

قيزيل باغين اولسون                                                                  بير گولمه گين آپارير

كولگسينده ياتاسان                                                                   هر نه اورك ياراسي

لاي لاي دئديم ياتاسان 􀂙

قيزيل گوله باتاسان                                                                   لاي لاي دئديم يات دئديم

گول ياسديقين ايچينده                                                                 ياسديقا باش آت دئديم

شيرين يوخو تاپاسان                                                                   دائيم چكيم نازيني

ياسديقيندا گول بيتسين                                                                 بويا باشا چات دئديم 􀂙

دوشگينده بنوشه

لاي لاي دئديم گونده من                                                               لاي لاي مارالايم لاي لاي

گولگده سن،گونده من                                                                    گلمير قراريم لاي لاي

ايلده بير قوربان اولار                                                                   بويو بير قوچ ايگيت اول

سنه قوربان گونده من                                                                     سنه يار آليم لاي لاي

لاي لاي امه ييم بالا 􀂙

دوزوم چورييم بالا                                                           لاي لاي ببه يم لاي لاي

گوزلييرم بوييه سن                                                          گوزل گويچه گيم لاي لاي

گوروم كوميين بالا                                                             غربت اولكه ياد ائلده

لاي لاي دئديم ،جان دئديم                                                     آرخام كومگيم لاي لاي 􀂙

يوخودان اويان دئديم                                                            لاي لاي بالام آ لاي لاي

سن يوخودان دورونجا                                                          شالين سالام آ لاي لاي

جانيمي قوربان دئديم                                                            سني ايسته ميه نلر

لاي لاي دئديم ياتاسان                                                       يانديرسين نالام لاي لاي 􀂙

شيرين يوخو تاپاسان

شيرين يوخو ايچينده                                                              بالامي تانيرام من

مني يادا سالاسان                                                                 هر سوزون آنيرام من

بالامين يوخوسو گلير                                                              يوخو دا آه چكنده 􀂙

لاي لاينين سسي گلير                                                           اود توتوب يانيرام من

اوزاق – اوزاق يولاردان

بالامين داييسي گلير                                                              داغلار گول چيچك اولسون

لايلاي بالام آللاه                                                                   يار يارپاغي ايپك اولسون 􀂙

چوللر باغ اولدي قار                                                               بير بالگورسه دين كي

منيم بالام ياتيبدير                                                                    بالامدان گويچك اولسون

ساخلاسين پرورديگار

لاي لاي دئديم آديوا                                                                لاي لاي يولداشيم لاي لاي 􀂙

آللاه يئتسين داديوا                                                                  دادلي دويماشيم لاي لاي

بويوك اولاسان بير گون سن                                                        دده م قارداشيم يوخدي

منيده سال سن ياديوا                                                                بالام قارداشيم لاي لاي

لاي لاي قيزيم يوخلاييب 􀂙

او قدر كي آغلاييب                                                                  نرگيسلس اوزوم لاي لاي

بئش چاغدان سورا گور                                                               يات آنا قيزيم لاي لاي

آللاه اوني ساخلاييب                                                                     سن بويو من قوجاليم

لاي لاي دئديم ياتينجا                                                                 تويوندا سوزوم لاي لاي 􀂙

گوزومه آي باتينجا

سايارام اولدوزلاري (سانارام)                                                             تاري تاري حق تاري

سن حاصيلا چاتينجا                                                                         گل باجادان باخ باري

لاي لاي بالام ياتيبدير                                                                      كيم بالامي سوومه سه 􀂙

گول ياسديقا باتيبدير                                                                          اونون ائوين ييخ باري

آللاه اونو ساخلاسين

بير قيز بيزه وئريبدير                                                                       داغلارين لاي لايسنا

لاي لاي چالام هميشه                                                                       گوزلرين قاراسينا 􀂙

كروان كئچر ائنيشه                                                                          آنالار قوربان اولسون

ياسديقيندا گول بيتسين                                                                        اوز كورپه بالاسينا

دوشگينده بنوشه

لاي لاي دئديم آدينا                                                                        لاي لاي منيم ديلگيم 􀂙

حق يئتيشسين دادينا                                                                        ايكي گوزده ببه گيم

هر يئرده لاي لاي ائشيدسم                                                                يئدي باجي قارداشي

بالام دوشسون ياديما                                                                       گل اول منيم كومگيم

داغلارا سيرين دوشر 􀂙

كولگسي سرين دوشر                                                                    لاي لاي دئديم آغلاما

هاردا لاي لاي ائشيدسم                                                                 اوره گيمي داغلاما

ياديما پريم دوشر                                                                         بويو بوي آت كيشي اول

قيزيل گولوم باتام لاي لاي                                                                منه اوميد باغلاما 􀂙

عطرينه باتام لاي لاي

بالام عرصيه گلسين جانيم                                                        گول برگيم لاي لاي

تويون اوتوم لاي لاي                                                            باغريم اوره گيم لاي لاي

لاي لاي قوزوم آغلاما                                                           گوزلريمين ايشيقي 􀂙

اورگيمي داغلاما                                                                    ياغلي چورگيم لاي لاي

يات يوخون شيرين اولسون

يوخوما داش باغلاما                                                                بير گول اكديم بويونجا

لاي لاي ؛آ گلين بالا                                                           عطير آلماديمم دويونجا 􀂙

يوخوسو درين بالا                                                         عومروم – گونوم اوزانسين

تانريله عهديم بودور                                                                بو بالامين تويونجا

تويونو گوروم بالا

لاي لاي دئديم ،يات دئديم                                                     سنه نولوبدور بالام 􀂙

ياسديقا باش آت دئديم                                                            رنگين سولوبدور بالام

بالا چكيم نازيوي                                                              اويان شيرين يوخودان

بويا باشا چات دئديم                                                          ممه ن دولوب دور بالام

آران دولي ميلچك اولي 􀂙

داغلار دولي چيچك اولي                                                 لاي لاسي بير دن - بيردن

ياتيب دورار گويچك اولي                                                   بئشيگي ايني دوردن

لاي لاي بالام آ لاي لاي                                                   لاي لاي دئ بالام ياتسين

آي بئله تك – تك دوغار                                                   يوخوسو قيزيل گولدن 􀂙

گون بئله تك- تك دوغار

سنين كيمي اوغلاني                                                          لاي لاي دئديم بويونجا

آنالار تك - تك دوغار                                                         باش ياسديقا قويونجا

يوخويا گئت يورولدوم                                                      سن يات گول ياسديقيندا 􀂙

بئشيگيمين سلطاني                                                           منده باخيم دويونجا

خيرداجاسان ،مزه سن

لاي لاي بالام جان بالام                                                   لاي لاي دئديم بيله سن 􀂙

من سنه قوربان بالام                                                       دوشمه يه سن ديله سن

آغلاييان كونلومو                                                            بويا- بوخونا چاتيب

گل ائيلمه قان بالام                                                           اويناياسان گوله سن

بالام عومرون چوخ اولسون 􀂙

كونلون –گوزون توخ اولسون                                             بالام اوينور ياتمايين

سنه لاي لاي چاغيرام                                                      سوزونه سوز قاتمايين

دوشمانلارين يوخ اولسون                                                   لاي لاي دئيين بالاما

                                                                                  ياتارسا اوياتمايين

ائوينده ائشيگينده 􀂙

يات قوزوم بئشيگينده داغلاردا لالام سنسن

بير من بير دان اولدوزو آلينماز قالام سنسن

دورموشوق كشيگينده كيميم يوخ كيمسم يوخ

بير شيرين بالام سنسن